Atıkların geri kazanılması ve tekrar kullanılması esastır.
Atıkların geri kazanılmasının ve tekrar kullanılmasının mümkün olmadığı durumlarda atıklar, çevre ve insan sağlığına zarar vermeden bertaraf edilir. Bertaraf sistemleri Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (Ek 5) deki tehlikeli kabul edilen atıkların özelliklerine ve uygun teknolojilere göre seçilir. Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (Ek 2) de verilen tüm bertaraf ve geri kazanım işlemlerini gerçekleştirmek isteyen gerçek ve tüzel kişiler Bakanlıktan ön lisans ve lisans almakla yükümlüdür.
Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun şekilde kurulmuş nihai bertaraf tesisleri kurulduğu zaman meskun mahal dışında ise ve meskun mahale mesafesi 1.000 metreden fazla ise, valilik/ belediye tarafından imar planlarında değişiklik yaparken meskun mahale olan mesafeyi dikkate almakla yükümlüdür. Ancak ömrü dolmuş tesisler için bu sınır geçerli değildir.
Geri kazanım
Atıkların ekonomiye katkı sağlamak ve nihai bertarafsa gidecek atık miktarının azaltılması amacıyla geri kazanılması esastır. Atıkların geri kazanımında Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (Ek 2-B) de ve aşağıda verilen işlemlerden herhangi biri uygulanır.
B) Geri Kazanım İşlemleri;
Bu uygulamada karşılaşılan tüm geri kazanım işlemlerini kapsamaktadır.
(R1) Enerji üretimi amacıyla başlıca yakıt olarak veya başka şekillerde kullanma,
(R2) Solvent (çözücü) ıslahı/yeniden üretimi,
(R3) Solvent olarak kullanılmayan organik maddelerin ıslahı/ geri dönüşümü ( Kompost ve diğer biyolojik dönüşüm süreçleri dahil),
(R4) Metallerin ve metal bileşiklerinin ıslahı/geri dönüşümü,
(R5) Diğer anorganik maddelerin ıslahı/geri dönüşümü,
(R6) Asitlerin veya bazların yeniden üretimi,
(R7) Kirliliğin azaltılması için kullanılan parçaların(bileşenlerin) geri kazanımı,
(R8) Katalizör parçalarının (bileşenlerinin) geri kazanımı,
(R9) Kullanılmış yağların yeniden rafine edilmesi veya diğer tekrar kullanımları,
(R10) Ekolojik iyileştirme veya tarımcılık yararına sonuç verecek arazi ıslahı,
(R11) (R1) ila (R10) arasındaki işlemlerden elde edilecek atıkların kullanımı,
(R12) Atıkların (R1) ila (R11) arasındaki işlemlerden herhangi birine tabi tutulmak üzere değişimi,
(R13) (R1) ila (R12) arasında belirtilen işlemlerden herhangi birine tabi tutuluncaya kadar atıkların stoklanması (atığın üretildiği alan içinde geçici depolama, toplama hariç).
Tehlikeli atık geri kazanım işleminden sonra elde edilen ikincil hammaddenin ürün niteliğinde olduğunun akredite laboratuvarlar ve/veya uluslar arası kabul görmüş kuruluşlarca yapılan analizlerle belgelenmesi zorunludur. Geri kazanım işlemi sonucunda bakiye atık oluşuyor ise, Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun şekilde bertarafı sağlanmalıdır.
Fiziksel, kimyasal ve biyolojik ön işlemler
Atıklar, değerlendirilmesi, düzenli depolanabilmesi veya çevreye olan zararlarının en aza indirilmesi için fiziksel, kimyasal veya biyolojik işlemlere tabi tutulurlar. Tehlikeli atığın bu işlemler sonucunda inert hale getirildiğinin veya Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (EK 5)’te verilen tehlikeli kabul edilen atıkların özelliklerini taşımadığının veya Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (Ek 11-A) ya göre tehlikesiz atık olarak depolanabilirliğinin belgelenmesi zorunludur. Bu işlemler sonucunda bakiye atık oluşuyor ise, Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun şekilde bertarafı sağlanmalıdır.
Derine enjeksiyon
Pompalanabilir nitelikteki sıvı atıklar jeolojik ve hidrojeolojik açıdan uygun olan kuyulara, tuz kayaçlarına veya doğal olarak bulunan boşluklara enjeksiyon işlemi ile bertaraf edilebilir. Bu yöntem ile atığı bertaraf etmek isteyen gerçek ve/veya tüzel kişiler alanın uygunluğunun belirlenmesi veya tespiti amacıyla fizibilite raporu hazırlatıp Bakanlığa sunmak ve izin almakla yükümlüdür. Derine enjeksiyon işlemine ilişkin hususlar Bakanlıkça çıkarılacak tebliğ ile belirlenir.
Sürekli depolama
Terk edilmiş kapalı maden ocaklarında atıkların konteynırlar içinde depolanması mümkündür. Bu yöntem ile atığı bertaraf etmek isteyen gerçek ve/veya tüzel kişiler ocağın uygunluğunun belirlenmesi veya tespiti amacıyla üniversite, kurum/ kuruluşa fizibilite raporu hazırlatıp Bakanlığa sunmak ve izin almakla yükümlüdür. Sürekli depolama işlemine ilişkin hususlar Bakanlıkça çıkarılacak tebliğ ile belirlenir.
Yakma
Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (EK 7) de yer alan tehlikeli atıkların yakılması sırasında uyulması gereken esaslar ve limit değerler:
a) Tesislerde yanma odasına bağlı bir son yanma bölümünün bulunması, yakma fırınındaki ilk bölme sıcaklığının en az
Yakma tesisinde;
1) Sistemin işletmeye alınmasında gerekli minimum yakıcı odası sıcaklığına erişinceye kadar,
2) İstenen minimum yakıcı sıcaklığı elde edilinceye kadar,
3) Yakıcıdan çıkan emisyonların, emisyon limit değerleri altında tutulması için kullanılan ekipmanlarda bir arıza meydana geldiği zaman,
tehlikeli atık beslemesini durdurmak için bir sistemin olması zorunludur.
Tehlikeli atıkların yakıldığı tesisler, mümkün olduğunca tam yanmanın sağlanabileceği şekilde işletilmelidir. Bunu sağlamak için bazen uygun tekniklerle atık ön işlemlerinin uygulanması gerekebilir. Yakma tesislerinden oluşan ısı mümkün olduğunca geri kazanılmalıdır.
Yakma tesisinde işletme sırasında yanma gazındaki Karbon monoksit (CO) için aşağıda verilen limit değerler aşılmaz.
1) Yanma gazında günlük ortalama değer olarak; 50 mg/m3,
2) Yanma gazında 10 dakikalık ortalama değerler olarak alınan tüm ölçümlerin en az % 95'inde; 150 mg/m3,
3) Yanma gazında herhangi bir 24 saat zaman aralığı içinde yarım saatlik ortalama değerler olarak alınan tüm ölçümlerde; 100 mg/m3.
Yakma tesisleri, baca gazlarında aşağıdaki emisyon limitlerini geçmeyecek şekilde tasarlanır, donatılır ve işletilir. Yanma gazları kontrollü bir şekilde baca yardımıyla atmosfere atılır. Tesisin baca yüksekliği, 7/10/2004 tarihli ve 25606 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Endüstriyel Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği(Değişti; 22.07.2006 tarih ve 26236 sayılı Endüstri Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği) göre tasarlanır ve uygulanır. Yakma tesisleri baca gazlarında aşağıdaki emisyon limit değerleri aşılmaz.
1) Günlük ortalama değerler:
Toplam toz 10 mg/m3
Toplam organik karbonla ifade edilen gaz ve buharlı organik maddeler 10 mg/m3
Hidrojen Klorür (HCl) 10 mg/m3
Hidrojen Florür (HF) 1 mg/m3
Kükürt dioksit (SO2) 50 mg/m3
Azot monoksit ve azot dioksit (NO2) olarak 200 mg/m3
2) Yarım saatlik ortalama değerler:
Toplam toz 30 mg/m3
Toplam organik karbonla ifade edilen gaz ve buhar halinde organik maddeler 20 mg/m3
Hidrojen Klorür (HCI) 60 mg/m3
Hidrojen Florür (HF) 4 mg/m3
Kükürt dioksit SO2 200 mg/m3
Azot monoksit ve azot dioksit
(NO2 olarak) 400 mg/m3
3) Minimum yarım saatlik ve maksimum sekiz saatlik bir örnekleme sürecinde tüm ortalama değerler
|
Kadmiyum ve bileşikleri (Cd olarak) Talyum ve bileşikleri (TI olarak) |
>> |
Toplam 0.05 mg/Nm3 |
|
Cıva ve bileşikleri (Hg olarak) |
|
Toplam 0.05 mg/m3 |
|
Antimon ve bileşikleri (Sb olarak) Arsenik ve bileşikleri (As olarak) Kurşun ve bileşikleri (Pb olarak) Krom ve bileşikleri (Cr olarak) Kobalt ve bileşikleri(Co olarak) Bakır ve bileşikleri (Cu olarak) Mangan ve bileşikleri (Mn olarak) Nikel ve bileşikleri (Ni olarak) Vanadyum ve bileşikleri (V olarak) Kalay ve bileşikleri (Sn olarak) |
>> |
Toplam 0.5 mg/ m3 |
Aşağıdaki emisyonların sürekli ölçümleri yapılacaktır:
Toplam toz
Karbon monoksit (CO)
Hidrojen Florür (HF)
Hidrojen Klorür (HCL)
Oksijen, basınç ve sıcaklık
Bu ortalama değerler, ilgili ağır metal emisyonlarının gaz ve buhar şeklinde olanlarıyla beraber metal bileşiklerini de kapsamaktadır. Ölçümlerle ilgili teknikler Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (EK 15) de verilmektedir.
d) Dioksin ve furan emisyonları en ileri tekniklerle azaltılır. Minimum altı saat ve maksimum sekiz saatlik örnekleme süresinde ölçülen tüm ortalama değerler 0.1 ng/m3 limit değerini aşmamalıdır.
Bu limit değer dioksin ve furan izomerleri konsantrasyonlarının toplamı olarak tarif edilir ve bu toplam Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (EK 16) da belirtildiği şekilde hesaplanır.
Baca gazı ölçümlerinin (b), (c) ve (d) bentlerindeki emisyon limit değerlerine uygunluğunu karşılaştırmak için ölçüm sonuçları; sıcaklık 273 °K, basınç 101,3 kPa, % 11 oksijen ve kuru gaza göre standartlaştırılır.
Deneme yakması
Bir atık yakma tesisinin işleticisi lisans almadan önce, tesiste yakılacak atığı analiz etmek ve atık besleme hızına bağlı olarak ortaya çıkacak emisyonların ve atık suların ilgili standartları sağladığını ispat etmek amacıyla deneme yakması yapmakla yükümlüdür.
Tesis işleticisi deneme yakmasına başlamadan önce, deneme yakması planını hazırlar ve Bakanlık onayına sunar. Deneme yakması, deneme yakması planı Bakanlıkça onaylanmadan başlatılamaz.
Bakanlıkça onaylanan deneme yakması planı doğrultusunda ilgili yönetmeliklerde yer alan standartlar ve esaslara uyulduğunun ispatı amacıyla Bakanlık temsilcilerinin katılımı ile deneme yakması gerçekleştirilir. Yapılan deneme yakması sonunda bir rapor hazırlanarak onaylanmak üzere Bakanlığa gönderilir. Farklı özelliklerdeki atıkların bertarafının yapılacağı ticari yakma tesisleri için deneme yakmasında, yüksek klor bileşeni, yüksek kül bileşeni, en düşük yanma ısısı gibi en olumsuz koşullar esas alınır.
Deneme yakması planı ve raporu Bakanlıkça oluşturulacak teknik komisyon tarafından değerlendirilir. Ancak Bakanlık tarafından uygun kriterlere sahip olduğu tespit edilen atıkların, ticari atık yakma tesisleri dışında, gereken yakma sıcaklığına haiz tesislerde, ek yakıt yada alternatif yakıt olarak kullanılmasının talep edilmesi durumunda, bu tesisler için hazırlanacak deneme yakması planları ve raporları Bakanlık tarafından değerlendirilir. Bu tesislerde atıkların alternatif veya ek yakıt olarak kullanılmalarına ilişkin teknik ve idari hususlar Bakanlık tarafından çıkarılacak tebliğ ile belirlenir.
Yakma tesislerinde kapasite artırılması veya izin alınan atıkların haricinde atık yakılması söz konusu olduğunda yeni bir deneme yakması yapılması ve deneme yakması raporunun hazırlanarak Bakanlık onayına sunulması zorunludur.
Düzenli depo tesisleri
Depolama işlemi sırasında alınan önlemlerin yeterli olduğu veya atığın özelliği sebebi ile depolama işleminde çevrenin olumsuz yönde etkilenmeyeceğinin ispat edilmesi hallerinde, atıklar depolanabilir veya bu amaçla depo tesisi kurulmasına izin verilebilir. Bu durumda da Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (Ek 11-A) da belirtilen sınır değerler aşılamaz. (Ek 11-A) da belirtilen çeşitli parametrelerin sınır değerlerinin sağlanmaması halinde atıklar, fiziksel, kimyasal veya biyolojik işlemlere tabi tutulduktan ve (Ek 11-A) da belirtilen değerler sağlandıktan sonra düzenli depo tesisinde depolanır. Depo tesisine gidecek olan atıkların % 65'den fazla su içermesi yasaktır.
Tehlikeli atıklar evsel katı atıklardan ayrı olarak işleme tabi tutulur ve depolanır.
Tek tür atık depo tesisleri
Ön işleme rağmen Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (Ek 11-A) da belirtilen depolanabilme kriterlerini sağlamayan tek bir atık türü veya birbirine yakın özellikteki atıklar özel depo tesisinde depolanabilir. Bu durumda, atığın çeşidine bağlı olarak, Bakanlık, depo tesisleri için istenen asgari şartların yanında başka şartlar istemeye yetkilidir.
